การนำเสนอผลการศึกษาวิจัยของคณะนักวิชาการคณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ในมุมมองผลกระทบจากวิกฤติการเงินโลกที่เกิดต่อภาคเศรษฐกิจที่แท้จริงผ่านระบบการค้า โดยเฉพาะช่องทางการค้าทางอ้อม และเป็นการเปรียบเทียบภาพรวมผลกระทบระหว่างอุตสาหกรรมที่มีปัจจัยพื้นฐานทางการผลิตในไทยกับอุตสาหกรรมที่ต้องพึ่งพิงหรือการเป็นฐานการผลิตให้อุตสาหกรรมในต่างประเทศ ซึ่งหน่วยงานภาครัฐอาจต้องหันมาให้ความสำคัญ ภายใต้ปัจจัยเสี่ยงที่การฟื้นตัวของเศรษฐกิจโลกยังไม่แน่ชัด 
         วิกฤติการเงินโลกเมื่อปี 2008 ได้ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อประเทศผู้นำเศรษฐกิจ (ผู้วิจัยใช้คำว่า G3) ทั้งสหรัฐฯ สหภาพยุโรป และญี่ปุ่น และขยายตัวไปหลายภูมิภาค ผ่านช่องทางตลาดเงิน ตลาดทุน และตลาดการค้า จากการเชื่อมโยงทางการค้าที่มีต่อกันทั้งทางตรงและทางอ้อม  ผลกระทบจึงส่งถึงไทยมากที่สุดในการค้าระหว่างประเทศ ทั้งที่สัดส่วนการส่งออกของไทยไปยังกลุ่มประเทศ G3 ลดลงอย่างต่อเนื่องในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา แต่เมื่อพิจารณารวมทั้งช่องการค้าทางตรงและทางอ้อม กลับพบว่าความสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างไทยกับกลุ่ม G3 ยังอยู่ในระดับสูงประมาณร้อยละ 46 ของมูลค่าการค้าโดยรวมของไทย สะท้อนให้เห็นว่าความสัมพันธ์ทางการค้ามิได้ลดระดับแต่เป็นการเปลี่ยนแปลงในรูปแบบการค้ามากกว่า 
       คณะผู้วิจัยเลือกศึกษาใน 4 ภาคอุตสาหกรรม ซึ่งมีความแตกต่างกันในด้านแหล่งวัตถุดิบ และตลาดรองรับสินค้า เนื่องจากปัจจัยที่บ่งบอกถึงความสัมพันธ์ทางการค้าอยู่ที่การส่งผ่านของกระบวนการค้าทางอ้อม โดยเฉพาะการเป็นแหล่งผลิตสินค้าขั้นกลางเพื่อการส่งออกของไทยมีสัดส่วนสูง การลดความต้องการจากวิกฤติเศรษฐกิจ จึงส่งผลกระทบต่อภาคเศรษฐกิจที่แท้จริงและกระทบต่อกำลังการผลิต การจ้างแรงงานในกลุ่มอุตสาหกรรมส่งออกชิ้นส่วนขั้นกลางเป็นสำคัญ เช่น อุตสาหกรรมชิ้นส่วนอะไหล่อิเล็กทรอนิกส์ และชิ้นส่วนยานยนต์  ขณะที่การผลิตสินค้าเพื่อส่งออกซึ่งใช้วัตถุดิบในประเทศ เช่น สินค้าเกษตรและอาหาร ได้รับผลกระทบน้อยกว่า ด้วยเหตุนี้คงต้องให้ความสำคัญต่อการส่งผ่านช่องทางการค้าทางอ้อมในกลุ่มสินค้าขั้นกลาง ซึ่งยังมีสูงในกลุ่มประเทศเดิมภายใต้การพัฒนาในรูปแบบการค้า
         กรณีศึกษาเฉพาะกลุ่มสินค้าที่แตกต่างในรูปแบบและขั้นตอนการค้า
         อุตสาหกรรมอาหารทะเลแปรรูป : ศึกษาในกลุ่มตัวอย่าง 2 ประเภท คือปลาทูน่ากระป๋อง และกุ้งแปรรูป/กุ้งแช่เย็นแช่แข็ง ที่มีความแตกต่างในแหล่งวัตถุดิบภายใต้กิจกรรมการผลิตอยู่ในประเทศและมีตลาดปลายทางอยู่ในกลุ่ม G3 จุดแข็งจึงอยู่ที่กระบวนการผลิตและการแปรรูปที่ได้มาตรฐานและครบวงจรการผลิต จุดอ่อนอยู่ที่การพึ่งพาการส่งออกสูงกว่าการบริโภคในประเทศ  โดยมีปัจจัยเสี่ยงจากการขาดแคลนแรงงาน วัตถุดิบผันผวนตามสภาพแวดล้อมและอากาศ  ทิศทางราคาตลาดโลก ธุรกิจขนาดเล็กจึงมีความเสียเปรียบและมีความสามารถในการทำกำไรต่ำกว่าธุรกิจขนาดใหญ่ ด้วยเหตุนี้การให้ความสำคัญต่อการพัฒนาธุรกิจ รูปแบบการผลิต อาทิ การปรับเปลี่ยนบรรจุภัณฑ์ การต่อยอดผลิตภัณฑ์ การผลิตครบวงจร  รวมทั้งการสร้างพันธมิตรทางธุรกิจ (ธุรกิจต้นน้ำ-ปลายน้ำ) เพื่อลดความเสี่ยงด้านวัตถุดิบจึงเป็นสิ่งจำเป็น นอกเหนือจากการวิจัยและพัฒนาผลผลิต การปรับเปลี่ยนช่องทางจำหน่าย การกระจายสินค้า ความหลากหลายของขนาดผลิตภัณฑ์ให้ตอบสนองทุกตลาดในช่วงเกิดวิกฤติ
         อุตสาหกรรมอัญมณีและเครื่องประดับ : กิจกรรมการผลิตที่ต้องพึ่งพิงวัตถุดิบต่างประเทศและพึ่งพาการส่งออกเป็นหลัก กระบวนการผลิตภายในเป็นเพียงการปรับปรุงคุณภาพ (เจียระไน) จุดอ่อนอยู่ที่การเป็นสินค้าฟุ่มเฟือยที่ถูกลดกำลังซื้อเมื่อเกิดวิกฤติการเงิน  การผันผวนของอัตราแลกเปลี่ยนและราคาวัตถุดิบโลหะสินแร่ที่ต้องนำเข้า การขาดสภาพคล่องของผู้ประกอบการ ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นผู้ประกอบการในกลุ่มธุรกิจขนาดกลางและย่อม (SME)  ขณะที่ผลประโยชน์ในรายได้ (กำไรทางการตลาด) จะอยู่ในกลุ่มพ่อค้าคนกลางมากกว่าผู้ประกอบการผลิต จุดแข็งอยู่ที่ทักษะฝีมือการปรับปรุงคุณภาพของช่างไทยซึ่งเป็นที่ยอมรับของตลาดต่างชาติ ขณะที่การพัฒนา/ปรับเปลี่ยนรูปแบบกระทำได้ง่ายจากการเป็นธุรกิจขนาดเล็ก ด้วยเหตุนี้การดำเนินธุรกิจในลักษณะครบวงจรภายใต้เครื่องหมายการค้าของตัวเอง การควบคุมคุณภาพ/มาตรฐาน การสร้างพันธมิตรทางการค้าทั้งในกลุ่มผู้ผลิตวัตถุดิบและกลุ่มลูกค้าผู้บริโภค ภายใต้มุมมองต่อความสำคัญของความต้องการแต่ละตลาด ควบคู่กับสร้างมูลค่าเพิ่มให้เกิดแก่ตัวผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ การเพิ่มกลยุทธ์ทางการแข่งขัน และการวิจัยพัฒนาในนวัตกรรมใหม่ ๆ  โดยเฉพาะในมุมมองของการเป็นสินค้าหายาก จะเป็นช่องทางการค้าที่เพิ่มขึ้น
          อุตสาหกรรมฮาร์ดดิสก์ไดรฟ์ : เป็นภาคผลิตที่ได้รับผลกระทบชัดเจนทันทีเมื่อเกิดวิกฤติการเงิน เนื่องจากกิจกรรมการผลิตในไทยเป็นเพียงฐานผลิตชิ้นส่วนและส่วนประกอบที่ต้องนำเข้าชิ้นส่วนพื้นฐานจากบริษัทแม่ จึงเป็นเสมือนการผลิตสินค้าขั้นกลางเพื่อส่งออก กระบวนการผลิตมีลักษณะเป็นเครือข่ายร่วมกันหลายประเทศและเป็นช่องทางการค้าทางอ้อม จุดอ่อนอยู่ที่การปรับเปลี่ยนกลยุทธ์ในส่วนผู้ผลิตขั้นกลางมิอาจทำได้ การผลิตจะเป็นไปตามการวิจัยและพัฒนาจากบริษัทแม่ จึงยากที่จะออกแบบผลิตภัณฑ์รับมือกับวิกฤติ  ขณะที่การปรับลดคนงานกระทำได้ง่ายเพราะเป็นเพียงการจ้างงานชั่วคราว จุดแข็งอยู่ที่การเข้าถึงแหล่งทุนง่ายจากการพึ่งพิงกำไรสะสม และสามารถส่งผ่านผลกระทบต่อการจัดหาวัตถุดิบที่มีราคาสูงไปยังบริษัทแม่ได้ (การบริหารสินค้าคงคลัง) การดำเนินนโยบายประกันความเสี่ยงและทดสอบภาวะวิกฤตจากการเป็นธุรกิจขนาดใหญ่ เมื่อได้รับผลกระทบจากการลดลงของยอดขายที่รุนแรง ก็สามารถฟื้นตัวได้เร็วตามความเชื่อมโยงของเครือข่ายที่มีสูง
          อุตสาหกรรมยานยนต์และชิ้นส่วน : เป็นภาคผลิตที่เกี่ยวข้องกับช่องทางการค้าทางตรงและทางอ้อม ด้วยการเป็นบริษัทลูกและเป็นฐานการประกอบและผลิตชิ้นส่วนยานยนต์ จึงมีความสามารถในการสร้างมูลค่าเพิ่ม จุดอ่อนการสั่งวัตถุดิบที่ต้องใช้วัตถุดิบต้นน้ำในต่างประเทศเป็นหลักมีปัญหาช่วงกรอบเวลาการสั่งวัตถุดิบสูง  จุดแข็ง การเริ่มทำวิจัยชิ้นส่วนสำหรับรถยนต์รุ่นใหม่ในไทยและทำการปรับปรุงย่อยรถยนต์รุ่นที่ออกมาแล้ว ขณะที่ผู้ผลิตชิ้นส่วนมีการออกแบบชิ้นส่วนเสริมสำหรับรถยนต์  ประกอบกับมีปัจจัยสนับสนุนภายนอกจากการเปิดเขตการค้าเสรีกับออสเตรเลียและญี่ปุ่น
          อุตสาหกรรมยานยนต์นับเป็นภาคผลิตที่มีความสามารถในการดำเนินงานสูงและพึ่งพิงหนี้สินระยาวที่ต่ำ ทั้งยังมีความยืดหยุ่นต่อการปรับเปลี่ยนกลยุทธ์การตลาด รวมทั้งเป็นอุตสาหกรรมที่มีตลาดภายในประเทศค่อนข้างใหญ่ เมื่อเทียบกับอุตสาหกรรมอื่นข้างต้น ผู้ประกอบการที่มีการกระจายตลาดทั้งในและต่างประเทศจึงได้รับผลกระทบน้อย และสามารถฟื้นตัวเพิ่มแรงผลิตตามความต้องการของผู้บริโภคได้รวดเร็ว 
 ผลการศึกษาใน 4 อุตสาหกรรมพบว่าอุตสาหกรรมที่มีขนาดใหญ่ได้แก่ อุตสาหกรรมฮาร์ดดิสก์ อุตสาหกรรมยานยนต์และชิ้นส่วน และอุตสาหกรรมอาหารทะเล     แปรรูป มีความได้เปรียบในเชิงปัจจัยพื้นฐาน ทั้งด้านความสามารถในการแข่งขัน เครือข่ายการผลิต ฐานะการเงิน สภาพคล่องของธุรกิจ และความยืดหยุ่นในด้านการผลิตและการตลาด ขณะที่อุตสาหกรรมอัญมณีและเครื่องประดับ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นธุรกิจขนาดกลางและย่อม (SME) มีปัญหาด้านการแข่งขัน สภาพคล่องของธุรกิจ และจากการพึ่งพาตลาดต่างประเทศสูง จึงเป็นธุรกิจที่ได้รับผลกระทบจากวิกฤติเศรษฐกิจมากกว่าอุตสาหกรรมอื่น ๆ 
          ปัจจัยที่จะสร้างความเข้มแข็งต่อการรับมือในภาวะวิกฤติ คงต้องให้ความสำคัญในความยืดหยุ่นด้านแหล่งเงินทุนและสภาพคล่อง การปรับเปลี่ยนกลยุทธ์การตลาดที่ทันกับภาวการณ์ปัจจุบัน พร้อมต้องปรับกระบวนการผลิตและการจ้างงานที่สอดคล้องกับแผนกลยุทธ์ ตลอดจนลดระดับความเชื่อมโยงทางการค้ากับต่างประเทศ โดยมุ่งหวังต่อการกระจายตัวของช่องทางการค้าในประเทศ เพื่อนำไปสู่ความสามารถในการทำกำไร 
          การให้ความสำคัญต่อการพัฒนาและวิจัยในผลผลิต โดยเฉพาะในกลุ่มอุตสาหกรรมอาหารทะเลแปรรูป ซึ่งมีโครงสร้างการผลิตที่เชื่อมโยงกันภายในประเทศเป็นสำคัญ นับแต่การเพาะเลี้ยงวัตถุดิบ การจ้างแรงงาน และตลาดเพื่อการบริโภคทั้งในและต่างประเทศ จึงเป็นช่องทางที่จะเพิ่มโอกาสทางการแข่งขันในตัวผลิตภัณฑ์ ขณะเดียวกันคงต้องให้ความสำคัญต่อการพัฒนาในทักษะฝีมือแรงงานให้ตรงกับความต้องการของตลาดงานผ่านทางระบบการปฏิรูปการศึกษา 
          ภาครัฐยังคงต้องเน้นนโยบายส่งเสริมการลงทุน เพื่อดึงดูดนักลงทุนทั้งในและต่างประเทศ ให้เข้ามาขยายการลงทุนในไทย พร้อมพัฒนาระบบโลจิสติกส์ของประเทศ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการดำเนินงาน และเพิ่มความยืดหยุ่นด้านการผลิตและสินค้าคงคลัง อันจะเป็นช่องทางสู่การลดลงของต้นทุนและการทำกำไรที่เพิ่มขึ้น ทั้งนี้แนวทางการวางนโยบายการส่งเสริมอุตสาหกรรมของประเทศ อาจต้องพิจารณาเพิ่มเติมในปัจจัยการเป็นอุตสาหกรรมที่ตอบสนองต่อวัฏจักรธุรกิจที่แตกต่างกัน มีการกระจายทั้งในอุตสาหกรรมที่เน้นการส่งออกและที่มีตลาดภายในประเทศใหญ่ ตลอดจนสามารถกระจายตลาดไปได้ยังหลายประเทศ เพื่อกระจายความเสี่ยงและลดผลกระทบจากภาวะผันผวนของเศรษฐกิจโลกที่การฟื้นตัวยังเปราะบาง
 

--------------------------
ข้อมูล : ทีมงานคนไทยรักกัน